Lễ hội đình làng Túy Loan từ lâu đã trở thành một biểu tượng văn hóa tâm linh sâu sắc, kết hợp hài hòa giữa nghi lễ truyền thống và không gian ẩm thực đặc sắc của vùng đất xứ Quảng. Trải qua hàng thế kỷ với biết bao thăng trầm lịch sử, lễ hội không chỉ là dịp để người dân địa phương tưởng nhớ, tri ân công đức khai sáng của các bậc tiền nhân mà còn là thỏi nam châm thu hút du khách thập phương tìm về hành hương, khám phá. Nằm bình yên bên dòng sông Túy Loan thơ mộng thuộc xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, ngôi đình cổ và lễ hội truyền thống nơi đây chính là cầu nối thiêng liêng giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, lưu giữ vẹn nguyên những giá trị tinh thần bất diệt của làng quê Việt Nam.
Đối với một chuyên gia hoạt động lâu năm trong ngành ẩm thực và du lịch, tôi luôn nhìn nhận các lễ hội làng cổ dưới một lăng kính toàn diện: đó không chỉ là những nghi thức cúng bái khô khan, mà là một thực thể sống động nơi văn hóa tâm linh, kiến trúc truyền thống và nghệ thuật ẩm thực bản địa hòa quyện làm một. Đến với lễ hội này, du khách không chỉ được đắm mình trong không khí trang nghiêm của các nghi lễ rước sắc phong, tế đình mà còn được thỏa mãn vị giác với những món ăn danh tiếng đã đi vào ca dao, tục ngữ. Hành trình về với làng cổ Túy Loan vào những ngày đầu xuân chính là một trải nghiệm đánh thức mọi giác quan, mang lại cái nhìn sâu sắc về cội nguồn văn hóa và lòng hiếu khách của con người miền Trung.
Lịch sử hình thành và ý nghĩa tri ân công đức khai sáng tại Lễ hội đình làng Túy Loan
Để hiểu được giá trị cốt lõi của lễ hội, chúng ta cần ngược dòng thời gian trở về thế kỷ thứ 15, thời điểm các vị tiền hiền tộc tộc Đặng, Lâm, Nguyễn, Trần, Lê tuân chiếu chỉ của vua Lê Thánh Tông đi mở mang bờ cõi về phương Nam. Năm vị tiền hiền này đã dừng chân bên bờ sông Túy Loan, nhận thấy nơi đây giáp sông, đất đai trù phú, phong thủy hữu tình nên đã quyết định chọn làm nơi lập nghiệp, khai khẩn đất hoai, dựng vợ gả chồng và tạo nên làng Túy Loan sầm uất ngày nay. Đình làng Túy Loan được xây dựng vào năm Thành Thái thứ 11 (1899) để thờ các vị tiền hiền có công khai hoang lập làng và các vị hậu hiền có công mở mang trạch thổ.
Ý nghĩa lớn nhất của lễ hội chính là đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Hằng năm, vào ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng âm lịch, người dân muôn nơi lại tụ hội về đây để tổ chức đại lễ. Đây là thời khắc thiêng liêng để toàn thể con cháu trong làng, dù đi ngược về xuôi, đều hướng tâm thức về các bậc tổ tiên, bày tỏ lòng kính trọng và tri ân sâu sắc đối với những người đã đổ mồ hôi, xương máu để khai phá nên mảnh đất trù phú này. Qua đó, lễ hội góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu nước, ý thức tự hào dân tộc và trách nhiệm bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể của quê hương.
Di sản văn hóa cấp quốc gia: Đình làng Túy Loan đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia vào năm 1999. Đây là niềm tự hào to lớn và là nền tảng để phát triển du lịch văn hóa bền vững tại Đà Nẵng.
Kiến trúc đình làng Túy Loan cổ kính và không gian tổ chức lễ hội
Trước khi hòa mình vào không khí náo nhiệt của phần hội, du khách sẽ bị cuốn hút bởi vẻ đẹp trầm mặc của đình làng Túy Loan cổ kính. Ngôi đình tọa lạc trên một khuôn viên rộng hơn 1.100 mét vuông, quay mặt về hướng Đông Nam, nhìn thẳng ra dòng sông Túy Loan xanh ngắt. Kiến trúc của đình mang đậm dấu ấn phong cách thời Nguyễn với kết cấu ba gian hai chái, mái lợp ngói âm dương dày dặn, các bờ nóc, bờ dải được đắp nổi hình lưỡng long chầu nguyệt, chim phượng phượng hoàng vô cùng tinh xảo.
Bước qua cổng tam quan rêu phong, du khách sẽ gặp bức bình phong long mã vững chãi, một yếu tố phong thủy quen thuộc trong kiến trúc cung đình và dân gian miền Trung nhằm che chắn cho ngôi đình khỏi những luồng tà khí. Hệ thống cột kèo bên trong đình được làm bằng gỗ kiền kiền quý hiếm, chạm khắc hoa văn hoa lá, mây trời, muông thú một cách uyển chuyển dưới bàn tay của những nghệ nhân tài hoa làng mộc Kim Bồng. Chính không gian cổ kính, thâm nghiêm này đã tạo nên một phông nền hoàn hảo cho các nghi thức tế lễ cổ truyền, khiến cho không khí lễ hội càng thêm phần linh thiêng và trang trọng.
Các nghi lễ truyền thống trang nghiêm trong phần Lễ
Phần lễ tại Lễ hội đình làng Túy Loan được thực hiện vô cùng nghiêm ngặt và bài bản theo đúng các nghi thức cổ truyền được truyền lại từ đời này sang đời khác. Ngay từ chiều mùng 8 tháng Giêng, các bô lão trong làng đã làm lễ cáo yết, xin phép thành hoàng và các vị tiền hiền cho phép mở hội. Sáng mùng 9 là chính lễ, mở đầu bằng nghi thức rước Sắc phong vô cùng long trọng.
Các sắc phong do các triều đại phong kiến ban tặng cho làng được gìn giữ cẩn thận suốt một năm qua, nay được đặt trong kiệu rước sơn son thếp vàng. Đoàn rước gồm các bô lão mặc áo dài khăn đóng, các thanh niên lực lưỡng khiêng kiệu, đội múa lân sư rồng đi trước dẹp đường, theo sau là tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã hòa cùng nhạc bát âm trầm bổng. Đoàn rước đi qua các trục đường chính trong làng, người dân hai bên đường đều lập bàn thờ nghênh đón với hương hoa, quả ngọt, tạo nên một không khí trang nghiêm và thành kính tuyệt đối. Sau khi sắc phong được an vị tại chánh điện, lễ tế chính thức diễn ra với các nghi thức dâng hương, dâng rượu, đọc văn tế ca ngợi công đức khai hoang và cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mùa màng bội thu.
Những hoạt động văn hóa dân gian sôi nổi trong phần Hội
Nếu phần lễ mang lại cảm giác trang nghiêm, lắng đọng thì phần hội lại thổi vào làng cổ Túy Loan một luồng sinh khí tươi vui, náo nhiệt. Ban tổ chức luôn khéo léo lồng ghép các trò chơi dân gian truyền thống nhằm tái hiện lại nếp sinh hoạt xưa của cư dân nông nghiệp lúa nước, đồng thời tạo không gian vui chơi bổ ích cho người dân và khách du lịch.
Hội đua thuyền truyền thống: Diễn ra ngay trên dòng sông Túy Loan trước đình. Tiếng trống giục giã liên hồi hòa cùng tiếng hò reo vang dội của hàng ngàn khán giả dọc hai bờ sông cổ vũ cho các đội thuyền đua tranh tài quyết liệt, thể hiện tinh thần đoàn kết và sức mạnh sông nước độc đáo.
Hò khoan đối đáp và hát bài chòi: Đây là món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân xứ Quảng. Những câu hò, điệu lý mộc mạc, hài hước nhưng ẩn chứa nhiều triết lý nhân sinh được các nghệ nhân thể hiện làm rộn ràng cả một góc sân đình.
Các trò chơi dân gian khác: Kéo co, đập niêu đất, đi cà kheo, thi gói bánh chưng, bánh tét… thu hút đông đảo thanh thiếu niên và du khách tham gia nhiệt tình, xóa nhòa mọi khoảng cách tuổi tác, vùng miền.
Hành trình khám phá ẩm thực độc đáo tại làng cổ Túy Loan
Là một chuyên gia ẩm thực, tôi khẳng định rằng ẩm thực chính là linh hồn thứ hai của Lễ hội đình làng Túy Loan. Nơi đây sở hữu hai đặc sản trứ danh đã được nâng tầm thành di sản văn hóa ẩm thực của vùng đất Đà Nẵng: bánh tráng Túy Loan và mì Quảng Túy Loan.
Bánh tráng Túy Loan nổi tiếng khắp miền Trung bởi độ dày, độ giòn và hương vị thơm ngon đặc trưng không lẫn vào đâu được. Để có được những chiếc bánh hảo hạng phục vụ lễ hội và làm quà cho du khách, người thợ làng nghề phải lựa chọn loại gạo xi được canh tác bên bờ sông Túy Loan, vo sạch, xay nhuyễn thành bột nước. Bí quyết tạo nên hương vị độc đáo chính là việc phối trộn các loại gia vị tự nhiên như gừng, tỏi, đường, muối và đặc biệt là rất nhiều mè (vừng) trắng. Bánh được tráng hai lớp dày dặn, sau đó mang đi sấy khô bằng than củi thay vì phơi nắng, giúp bánh giữ được mùi thơm của gạo và mè, có thể bảo quản được rất lâu mà không sợ bị mốc.
Khi thưởng thức món bánh tráng nướng giòn rụm này cùng với tô mì Quảng Túy Loan chính hiệu, du khách sẽ cảm nhận được trọn vẹn tinh hoa ẩm thực của vùng đất này. Mì Quảng ở đây thường được nấu với nhân thịt gà ta thả vườn hoặc thịt heo nạc rim đậm vị, nước nhưn (nước dùng) sền sệt, đậm đà được hầm từ xương nấu cùng củ nén khử dầu phụng (dầu lạc) thơm nức mũi. Sợi mì gạo trắng phau hoặc vàng nhẹ, ăn kèm với rau sống Trà Quế đủ vị chát, ngọt, cay nồng và không thể thiếu miếng bánh tráng bẻ nhỏ thả vào tô. Sự kết hợp hoàn hảo này tạo nên một bản hòa tấu hương vị tuyệt vời, khiến bất cứ ai một lần thưởng thức đều phải nhớ mãi.
Tiềm năng và định hướng phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững
Nằm trong xu thế phát triển chung của ngành du lịch, mô hình du lịch văn hóa – tâm linh kết hợp trải nghiệm làng nghề truyền thống đang ngày càng chứng minh được sức hút mạnh mẽ. Lễ hội đình làng Túy Loan hội tụ đầy đủ các yếu tố cốt lõi để trở thành một sản phẩm du lịch chiến lược mang tính bền vững của thành phố Đà Nẵng, kết nối trục du lịch di sản từ trung tâm thành phố về vùng nông thôn Hòa Vang.
Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, chính quyền địa phương và các đơn vị lữ hành cần phối hợp chặt chẽ trong việc xây dựng các tour du lịch sinh thái – văn hóa chất lượng cao. Du khách đến với Túy Loan không chỉ tham gia vào các ngày chính hội mà có thể quanh năm trải nghiệm các hoạt động như: tham quan đình làng Túy Loan cổ kính, thử tài làm nghệ nhân tráng bánh tại các lò bánh truyền thống, đạp xe dạo quanh những con đường làng rợp bóng tre xanh, hay chèo thuyền trên dòng sông Túy Loan bình yên. Việc phát triển du lịch theo hướng này không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân bản địa, khuyến khích họ giữ nghề truyền thống mà còn góp phần bảo tồn, tôn tạo ngôi đình cổ một cách hiệu quả nhất.
Khi có dịp ghé thăm thành phố biển, sau những giờ phút vui chơi hiện đại, du khách cũng đừng quên chọn mua những phong bánh tráng hay đặc sản trứ danh làm quà ý nghĩa tại thương hiệu Quà Biếu Bà Huệ để mang chút hương vị mộc mạc, đậm tình của đất Quảng về cho gia đình và bạn bè. Đó cũng là một cách thiết thực để ủng hộ các sản phẩm truyền thống địa phương phát triển mạnh mẽ hơn.
Kinh nghiệm thực tế cho du khách khi tham gia lễ hội
Để có một chuyến hành trình khám phá lễ hội trọn vẹn và đáng nhớ nhất, du khách nên lưu ý một số kinh nghiệm thực tế sau đây từ các chuyên gia lữ hành:
Thời gian thích hợp: Lễ hội diễn ra vào ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Bạn nên sắp xếp thời gian đến từ sáng sớm mùng 9 để chứng kiến toàn bộ nghi thức rước Sắc phong vô cùng đẹp mắt và trang trọng.
Trang phục phù hợp: Vì đây là chốn tâm linh, tôn nghiêm, du khách nên lựa chọn trang phục kín đáo, lịch sự khi vào thắp hương, tham quan bên trong chánh điện của đình làng.
Phương tiện di chuyển: Làng cổ Túy Loan cách trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 15km về phía Tây Nam. Bạn có thể dễ dàng di chuyển bằng xe máy hoặc ô tô theo tuyến đường Cách Mạng Tháng Tám qua cầu vượt Hòa Cầm, rồi tiếp tục đi theo quốc lộ 14B để vào địa phận xã Hòa Phong.
Trải nghiệm văn hóa: Đừng ngần ngại tham gia vào các trò chơi dân gian cùng người dân địa phương. Sự cởi mở, thân thiện của bạn sẽ được đáp lại bằng những nụ cười ấm áp và sự hướng dẫn nhiệt tình của bà con lối xóm.
Mua sắm đặc sản: Hãy ghé thăm các lò bánh tráng thủ công ngay trong làng để tận mắt chứng kiến quy trình làm bánh và mua những chiếc bánh nóng hổi vừa ra lò về làm quà.
Sự phát triển của loại hình du lịch văn hóa này luôn gắn liền với các giá trị cốt lõi được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về bức tranh tổng thể của các lễ hội vùng miền, du khách có thể tham khảo thêm chuyên mục Lễ hội truyền thống để có cái nhìn toàn diện về dòng chảy văn hóa ngàn năm của dân tộc.
Sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa qua thời gian
Trải qua hàng trăm năm lịch sử, vượt qua những biến động của chiến tranh và dòng chảy khắc nghiệt của thời gian, Lễ hội đình làng Túy Loan vẫn giữ vẹn nguyên sức sống mãnh liệt của nó trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Ngôi đình cổ kính vẫn đứng đó, uy nghi bên dòng sông quê hương, chứng kiến bao thế hệ con cháu sinh ra, lớn lên, đi xa rồi lại trở về. Lễ hội chính là sợi dây thừng vô hình nhưng vô cùng chắc chắn, gắn kết tình làng nghĩa xóm, thắt chặt sợi dây liên lạc giữa những người con xa xứ với mảnh đất cội nguồn.
Trong thời đại hội nhập quốc tế và đô thị hóa nông thôn diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống như lễ hội đình làng là việc làm có ý nghĩa sống còn để bảo vệ bản sắc dân tộc. Nhìn những ánh mắt háo hức của đám trẻ thơ xem múa lân, nhìn những bàn tay trẻ tuổi miệt mài bên bếp than hồng học cách tráng bánh từ người già, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng rằng ngọn lửa tri ân công đức khai sáng và tình yêu quê hương xứ sở tại làng cổ Túy Loan sẽ còn được tiếp nối, lưu truyền mãi đến mai sau, thắp sáng thêm bức tranh văn hóa đa màu sắc của đất nước Việt Nam thân yêu.
Để có cái nhìn tổng quan sâu sắc hơn về các lễ hội truyền thống tiêu biểu trên toàn quốc, quý độc giả có thể tham khảo thêm các tài liệu nghiên cứu văn hóa chuyên sâu từ trang thông tin chính thức của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để cập nhật những định hướng bảo tồn di sản mới nhất.
