Làng bánh tráng Túy Loan tọa lạc tại xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, từ lâu đã trở thành một cái tên vô cùng quen thuộc đối với những ai yêu mến văn hóa và ẩm thực xứ Quảng. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử với hơn 500 năm lập làng và giữ nghề, nơi đây không chỉ đơn thuần là một nơi sản xuất ra những chiếc bánh tráng thơm ngon, mà còn là một bảo tàng sống lưu giữ những giá trị văn hóa, tinh thần vô giá của người dân miền Trung. Với tư cách là một chuyên gia hoạt động lâu năm trong ngành ẩm thực và du lịch, tôi đã có cơ hội đặt chân đến rất nhiều làng nghề truyền thống trên khắp dải đất hình chữ S, nhưng sức hút của một ngôi làng cổ nằm bên dòng sông Túy Loan thơ mộng vẫn đem lại cho tôi những cảm xúc đặc biệt khó tả. Đó là sự hòa quyện giữa cảnh sắc thiên nhiên thanh bình, sự đôn hậu của con người và trên hết là hương vị độc bản của những chiếc bánh tráng được làm ra từ sự tâm huyết, tỉ mỉ và lòng tự hào dòng tộc.
Khi nhắc đến bản đồ du lịch Đà Nẵng, đa phần du khách thường nghĩ ngay đến những bãi biển cát trắng mịn màng, những cây cầu hiện đại bắc qua sông Hàn hay sự kỳ vĩ của Bà Nà Hills. Tuy nhiên, hành trình tìm hiểu và trải nghiệm những giá trị nguyên bản, những nét đẹp văn hóa ẩn sâu trong đời sống thường nhật của người bản địa mới là mảnh ghép hoàn hảo giúp chuyến đi của bạn trở nên trọn vẹn và sâu sắc hơn. Làng bánh tráng Túy Loan chính là một mảnh ghép như thế. Ngôi làng cổ này không chỉ giữ chân du khách bằng hương vị bùi béo, thơm nồng của chiếc bánh tráng nướng vàng ruộm trên bếp than hồng, mà còn bởi những câu chuyện lịch sử hào hùng, những mái đình cổ kính rêu phong và một nhịp sống chậm rãi, bình yên, tách biệt hoàn toàn với sự xô bồ, náo nhiệt của chốn thành thị.
Lịch sử hình thành và dòng chảy thời gian của Làng bánh tráng Túy Loan
Để hiểu được vì sao sản phẩm của làng nghề này lại có danh tiếng lẫy lừng và vị thế không thể thay thế trong lòng người tiêu dùng, chúng ta cần ngược dòng thời gian trở về thời kỳ khai hoang mở cõi. Theo các tài liệu lịch sử và gia phả của các tộc họ tại địa phương, làng cổ Túy Loan được hình thành vào khoảng thế kỷ XV, dưới thời vua Lê Thánh Tông, khi các vị tiền hiền từ phương Bắc theo đoàn quân mở cõi vào phương Nam lập nghiệp. Nhờ địa thế thuận lợi, đất đai trù phú dọc theo hai bên bờ sông, người dân nơi đây đã bắt đầu phát triển nghề trồng lúa nước và từ đó, nghề làm bánh tráng cũng ra đời như một phương thức để gìn giữ, chế biến nguồn nông sản dồi dào.
Qua hàng thế kỷ, chiếc bánh tráng từ một món ăn dân dã, tiện lợi trong những ngày mùa, ngày thắt lưng buộc bụng hay lương khô cho nghĩa quân, đã dần khẳng định được vị thế và trở thành một lễ vật thiêng liêng, không thể thiếu trên bàn thờ tổ tiên vào các dịp cúng giỗ, lễ Tết. Sự phát triển của Làng bánh tráng Túy Loan gắn liền với sự thăng trầm của vùng đất xứ Quảng, nhưng dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, ngọn lửa lò bánh vẫn chưa bao giờ tắt. Người dân Túy Loan qua bao thế hệ vẫn truyền tay nhau bí quyết chọn gạo, xay bột, tráng bánh và phơi bánh với một niềm thành kính và trân trọng tuyệt đối đối với sản vật của đất trời.
Ngày nay, khi xu hướng công nghiệp hóa phát triển mạnh mẽ, nhiều nơi đã chuyển sang tráng bánh bằng máy để tăng năng suất và giảm chi phí, nhưng tại Làng bánh tráng Túy Loan, nhiều hộ gia đình vẫn kiên quyết giữ vững phương thức sản xuất thủ công truyền thống. Chính sự kiên định này đã giúp cho chiếc bánh tráng nơi đây giữ nguyên được cấu trúc dày dặn, độ giòn rụm đặc trưng và hương vị thơm nồng mà không một loại máy móc hiện đại nào có thể sao chép được. Đây cũng là lý do vì sao thực khách muôn phương luôn lặn lội tìm về tận làng để đặt mua bằng được những phong bánh chính gốc, dẫu giá thành có cao hơn so với các loại bánh thông thường trên thị trường.
Bí mật nghệ thuật thủ công làm nên thương hiệu Làng bánh tráng Túy Loan
Một trong những câu hỏi mà tôi thường nhận được từ các thực khách và chuyên gia ẩm thực quốc tế là: “Điều gì đã làm nên sự khác biệt hoàn hảo cho sản phẩm của Làng bánh tráng Túy Loan so với bánh tráng của các vùng miền khác?”. Câu trả lời nằm ở quy trình tuyển chọn nguyên liệu cực kỳ nghiêm ngặt và sự tỉ mỉ, tinh tế trong từng công đoạn chế biến mà người thợ tráng bánh phải nằm lòng.
Công đoạn chọn gạo và xay bột – Nền tảng của chiếc bánh ngon
Sự khác biệt của bánh tráng Túy Loan bắt đầu ngay từ khâu chọn nguyên liệu cốt lõi: hạt gạo. Người dân làng không chọn những loại gạo dẻo thơm thông thường để làm bánh, bởi gạo dẻo khi tráng sẽ bị dính, khó nhấc và bánh khi phơi dễ bị rách, khi nướng không đạt được độ phồng xốp cần thiết. Loại gạo được chọn bắt buộc phải là gạo xiệt (hay còn gọi là gạo khang dân, gạo 13/2) được trồng trên chính những cánh đồng phù sa màu mỡ của vùng đất Hòa Vang. Loại gạo này có đặc tính khô, hàm lượng tinh bột cao, giúp chiếc bánh có độ cứng cáp, định hình tốt và khi nướng sẽ nở đều, giòn tan.
Gạo sau khi chọn lọc kỹ lưỡng, nhặt sạch thóc sạn sẽ được đem ngâm trong nước sạch nhiều giờ đồng hồ cho mềm ra trước khi đem đi xay. Trong quá trình xay bột, người thợ phải liên tục điều chỉnh lượng nước sao cho thau bột đạt được độ sánh mịn hoàn hảo, không quá đặc cũng không quá lỏng. Một bí quyết độc đáo của Làng bánh tráng Túy Loan là người ta không chỉ dùng bột gạo thuần túy, mà còn pha trộn chế biến thêm các loại gia vị tự nhiên theo một tỷ lệ vàng gia truyền bao gồm: mè trắng bát vị, gừng tươi giã nhỏ, tỏi, đường mía và một chút muối ăn. Sự kết hợp này đòi hỏi kinh nghiệm vô cùng nhạy bén của người thợ, bởi chỉ cần lệch một chút tỷ lệ, hương vị của bánh sẽ lập tức thay đổi.
Kỹ thuật tráng bánh và nghệ thuật sấy khô độc đáo
Nếu như khâu chuẩn bị bột quyết định đến hương vị bên trong, thì công đoạn tráng bánh lại quyết định đến hình thức và kết cấu của sản phẩm. Người thợ tráng bánh tại Làng bánh tráng Túy Loan phải có đôi bàn tay cực kỳ khéo léo và một sự tập trung cao độ. Lò tráng bánh thường là lò đất nung truyền thống, sử dụng nhiên liệu chính là củi gộc hoặc trấu để giữ nhiệt độ luôn ổn định. Trên miệng nồi nước sôi sùng sục là một tấm vải khuôn được căng phẳng phiu.
Khi tráng, người thợ múc một gáo bột đổ lên khuôn vải, dùng chiếc gáo dừa xoay nhẹ đều tay theo hình xoắn ốc từ trong ra ngoài để tạo nên một chiếc bánh tròn trịa, có độ dày đồng đều. Bánh tráng Túy Loan nổi tiếng là dày hơn hẳn các loại bánh tráng cuốn thông thường, do đó người thợ phải tráng hai lớp chồng lên nhau (gọi là bánh tráng đôi). Bánh sau khi hấp chín bằng hơi nước sẽ được khéo léo nhấc ra bằng một thanh tre mỏng và đặt lên những chiếc vỉ tre (con nẫm) được đan thưa.
Một điểm đặc sắc độc nhất vô nhị giúp phân biệt Làng bánh tráng Túy Loan với các làng nghề khác chính là quy trình làm khô bánh. Nếu như bánh tráng ở các nơi khác thường được đem phơi dưới ánh nắng mặt trời, thì bánh tráng Túy Loan truyền thống lại được làm khô bằng phương pháp “sấy” trên bếp than hồng (hay còn gọi là phơi xông). Người dân giải thích rằng, nếu phơi nắng, bánh dễ bị cong vênh, giòn gãy do nhiệt độ thay đổi đột ngột và phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Việc sấy khô bằng than củi đòi hỏi người thợ phải thức thâu đêm suốt sáng, liên tục lật trở vỉ bánh để hơi nóng của than len lỏi đều khắp mặt bánh, giúp bánh khô từ từ, giữ được dáng phẳng phiu, đồng thời lớp mè và gia vị gừng tỏi quyện chặt vào thớ bánh, dậy lên mùi thơm nức mũi.
Giá trị văn hóa ẩm thực của bánh tráng Túy Loan trong đời sống
Đối với người dân Đà Nẵng nói riêng và người xứ Quảng nói chung, bánh tráng Túy Loan không thuần túy là một món ăn ăn chơi hay món khai vị trong các bữa tiệc, mà nó đã nâng tầm thành một biểu tượng văn hóa gắn liền với đời sống tâm linh và tình cảm gia đình sâu sắc. Chiếc bánh tráng tròn trịa, đầy đặn tượng trưng cho sự vẹn tròn, viên mãn và lòng biết ơn đối với nguồn cội, tổ tiên.
Trong mâm cỗ ngày Tết nguyên đán của các gia đình nơi đây, bên cạnh bánh chưng, bánh tét, dưa hành thì nhất định phải có một xấp bánh tráng Túy Loan được xếp trang trọng. Hình ảnh tiếng bẻ bánh tráng giòn tan rôm rả bên mâm cơm gia đình ngày đầu năm mới chính là âm thanh của sự đoàn viên, của sự gắn kết các thế hệ. Bánh tráng nướng lên có màu vàng ngà hấp dẫn, lấm tấm những hạt mè đen mè trắng béo bùi, khi ăn ta cảm nhận rõ vị ngọt nhẹ của đường mía, vị cay ấm nồng của gừng, vị thơm của tỏi và cái giòn rụm tan ngay trên đầu lưỡi.
Trong ẩm thực thường nhật, bánh tráng Túy Loan là người bạn đồng hành tuyệt vời của rất nhiều món ăn đặc sản miền Trung. Người ta có thể bẻ nhỏ bánh tráng để ăn kèm với một tô mì Quảng gà béo ngậy, giúp món ăn có thêm kết cấu giòn sần sật thú vị. Bánh tráng cũng được dùng để xúc hến xào, xúc lòng xào nghệ, hoặc đơn giản là chấm kèm với các loại nước mắm cá cơm nguyên chất đậm đà. Để cảm nhận trọn vẹn văn hóa ẩm thực địa phương, bạn có thể ghé thăm trang chủ Món Ngon Đà Nẵng để khám phá thêm vô vàn sự kết hợp món ăn độc đáo, nơi chiếc bánh tráng truyền thống luôn giữ một vai trò tôn vinh hương vị một cách hoàn hảo.
Hành trình khám phá du lịch trải nghiệm tại Làng bánh tráng Túy Loan
Dưới góc độ của một chuyên gia du lịch, tôi đánh giá Làng bánh tráng Túy Loan là một điểm đến vô cùng tiềm năng và lý tưởng dành cho những du khách mong muốn tìm kiếm một trải nghiệm du lịch bền vững, đi sâu vào các giá trị bản địa và trải nghiệm văn hóa nông thôn. Nằm cách trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 15km về phía Tây Nam, hành trình di chuyển đến làng nghề này sẽ mang lại cho bạn những giây phút thư thái khi đi qua những con đường làng rợp bóng tre xanh, những cánh đồng lúa thẳng cánh cò bay.
Tham quan Đình cổ Túy Loan và không gian văn hóa làng nghề
Đến với làng cổ Túy Loan, địa điểm đầu tiên mà du khách không nên bỏ qua chính là Đình cổ Túy Loan. Đây là một trong những ngôi đình cổ nhất còn sót lại tại Đà Nẵng, đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Ngôi đình mang đậm kiến trúc nghệ thuật thời Nguyễn, nằm ẩn mình dưới bóng những cây đa cổ thụ trăm tuổi bên bờ sông. Nơi đây là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh của toàn bộ dân làng, nơi diễn ra lễ hội đình làng Túy Loan vào ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống đặc sắc như đua thuyền trên sông, đi cà kheo, hát bài chòi và đặc biệt là cuộc thi tráng bánh tráng giữa các thôn trong làng.
Sau khi chiêm bái và tìm hiểu về lịch sử tại đình cổ, du khách có thể thong thả đi bộ dọc theo các con ngõ nhỏ dẫn vào các hộ gia đình làm nghề tráng bánh truyền thống trong vùng đất của Làng nghề truyền thống. Không gian nơi đây luôn tràn ngập mùi thơm ngọt ngào của bột gạo chín, mùi nồng ấm của gừng tỏi hòa quyện với mùi khói than củi đặc trưng. Người dân Túy Loan vô cùng mến khách, họ luôn sẵn sàng mở cửa chào đón du khách vào tham quan xưởng sản xuất nhỏ của gia đình, say sưa kể về lịch sử dòng họ và những thăng trầm của nghề làm bánh tráng.
Trải nghiệm làm một “nghệ nhân tráng bánh” thực thụ
Điều giữ chân du khách lâu nhất và mang lại nhiều tiếng cười nhất khi đến với Làng bánh tráng Túy Loan chính là việc được trực tiếp tham gia vào các công đoạn làm nên một chiếc bánh tráng. Dưới sự hướng dẫn tận tình, tỉ mỉ của các bà, các mẹ có thâm niên hàng chục năm trong nghề, bạn sẽ được thử sức ngồi bên bếp lửa hồng, tay cầm gáo dừa múc bột, học cách xoay tay sao cho chiếc bánh thật tròn và mỏng đều.
Công việc tưởng chừng như đơn giản này khi trực tiếp bắt tay vào làm mới thấy đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn đến nhường nào. Đa phần du khách trong lần đầu thử sức đều tráng ra những chiếc bánh có hình thù kỳ dị, hoặc quá dày, hoặc bị rách khi nhấc ra khỏi khuôn vải. Tuy nhiên, chính những “tác phẩm” đầu tay không hoàn hảo ấy lại mang đến những kỷ niệm vô cùng đáng nhớ và giúp du khách thấu hiểu, trân quý hơn giá trị lao động, sự vất vả cực nhọc của những người nghệ nhân nơi đây để tạo ra những sản vật chất lượng tuyệt hảo cho đời.
Sự kết hợp ẩm thực tinh tế giữa bánh tráng Túy Loan và các đặc sản Đà Nẵng
Là một người nghiên cứu chuyên sâu về ẩm thực, tôi luôn tìm kiếm những sự kết hợp nguyên liệu (food pairing) độc đáo nhằm tôn vinh hương vị của nhau. Chiếc bánh tráng Túy Loan với đặc tính giòn rụm, thơm nồng gia vị gừng tỏi chín và béo ngậy vị mè, cực kỳ phù hợp khi được thưởng thức cùng các món chả, nem truyền thống của Đà Nẵng. Trong số đó, một gợi ý hoàn hảo mà tôi muốn chia sẻ đến các bạn chính là việc kết hợp bánh tráng nướng với món Chả Cá Chiên Cô Huệ.
Chả Cá Chiên Cô Huệ - Loại Đặc Biệt
Sự hòa quyện giữa miếng chả cá dai giòn sần sật, đậm đà vị biển, thơm nhẹ mùi tiêu thoang thoảng cùng với cái giòn rụm bùi béo của chiếc bánh tráng sấy than củi tạo nên một bản hòa tấu hương vị cực kỳ kích thích vị giác. Bạn có thể bẻ một miếng bánh tráng, đặt lên trên một lát chả cá chiên vàng, chấm kèm chút tương ớt rim đặc sản xứ Quảng để cảm nhận toàn bộ tinh hoa ẩm thực miền Trung đang tan chảy trong khoang miệng. Đây chắc chắn là một trải nghiệm ẩm thực độc đáo mà bất kỳ ai khi có dịp ghé thăm Đà Nẵng cũng nên thử qua một lần.
Thách thức và hướng đi tương lai cho Làng bánh tráng Túy Loan
Mặc dù có bề dày lịch sử và danh tiếng vang xa, Làng bánh tráng Túy Loan hiện nay cũng đang phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức trong việc bảo tồn và phát triển nghề truyền thống trước sức ép của làn sóng hiện đại hóa. Thách thức lớn nhất chính là nguồn nhân lực kế thừa. Nghề làm bánh tráng thủ công truyền thống đòi hỏi sự thức khuya dậy sớm, làm việc trong môi trường khói bụi, nóng bức của bếp than nhưng thu nhập mang lại chưa thực sự tương xứng so với các ngành nghề công nghiệp, dịch vụ hiện đại tại thành phố. Chính vì vậy, thế hệ trẻ trong làng có xu hướng ly hương, tìm kiếm việc làm ở trung tâm thành phố, khiến cho số lượng lò bánh đỏ lửa bằng phương pháp sấy than thủ công ngày càng thu hẹp lại.
Bên cạnh đó, vấn đề biến đổi khí hậu và sự khan hiếm của các nguồn nguyên liệu chuẩn gốc (như củi gộc sấy bánh hay giống gạo khang dân thuần chủng) cũng gây ra những áp lực không nhỏ lên chi phí sản xuất và giá thành đầu ra của sản phẩm. Sự cạnh tranh gay gắt từ các loại bánh tráng sản xuất công nghiệp hàng loạt với giá thành rẻ cũng là một bài toán nan giải đối với thương hiệu bánh tráng Túy Loan.
Để giải quyết bài toán này, chính quyền thành phố Đà Nẵng cùng người dân làng nghề đang tích cực triển khai mô hình phát triển du lịch làng nghề gắn liền với xây dựng sản phẩm OCOP (Mỗi xã một sản phẩm). Việc đẩy mạnh quảng bá hình ảnh Làng bánh tráng Túy Loan thông qua các kênh truyền thông, các công ty lữ hành du lịch quốc tế và các lễ hội ẩm thực lớn đã và đang mang lại những tín hiệu vô cùng tích cực. Khi du lịch phát triển, người dân có thêm nguồn thu nhập ổn định từ việc đón khách tham quan, bán sản phẩm lưu niệm và tổ chức các workshop trải nghiệm làm bánh. Điều này không chỉ giúp nâng cao đời sống kinh tế cho bà con, mà còn khơi dậy lòng tự hào, tình yêu nghề trong thế hệ trẻ, tạo động lực mạnh mẽ để họ tiếp tục gìn giữ và phát huy di sản quý báu mà cha ông đã dày công để lại.
Bánh tráng Túy Loan ngày nay không chỉ dừng lại là một món ăn ngon của một vùng đất, mà nó đã trở thành một đại sứ văn hóa, mang theo cốt cách, tâm hồn và tình cảm của người dân Đà Nẵng đi khắp mọi miền tổ quốc và vươn ra thế giới. Đối với những du khách có cơ hội ghé thăm thành phố đáng sống này, hãy một lần dành thời gian tìm về với mảnh đất Hòa Phong, ghé thăm Làng bánh tráng Túy Loan để được đắm mình vào không gian văn hóa xưa cũ, thưởng thức hương vị bánh tráng nướng nồng nàn bên bếp than hồng và cảm nhận trọn vẹn tình người ấm áp của xứ Quảng Nam – Đà Nẵng. Hành trình ấy chắc chắn sẽ để lại trong lòng bạn những kỷ niệm đẹp đẽ, sâu sắc và một cái nhìn toàn diện hơn về một Đà Nẵng giàu bản sắc văn hóa truyền thống.
Để tìm hiểu thêm về thông tin lịch sử của các làng nghề cổ tại Việt Nam, bạn có thể tham khảo thêm bài viết chi tiết tại chuyên trang văn hóa của Tổng cục Du lịch qua liên kết sau: Tổng cục Du lịch Việt Nam. Đây là nguồn tư liệu tham khảo uy tín giúp bạn có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về bức tranh văn hóa làng nghề truyền thống trên khắp cả nước.
